Trả lời ngắn: Ba câu gánh phần lớn việc là "Mình ăn thuần chay", "không nước mắm" và "không trứng, không sữa". Thêm mẫu "Món này có ... không?" là hỏi được về bất kỳ nguyên liệu nào. Vì tiếng Việt có thanh điệu và sạp hàng thì ồn, cách tốt nhất khi có bạn bè nước ngoài ăn thuần chay là soạn sẵn các câu này trên điện thoại cho họ đưa người bán xem; người bán đã quen chuyện đó.
Vì sao vài chữ đi được rất xa
Tiếng Việt chuẩn miền Bắc có sáu thanh, miền Nam phân biệt ít thanh hơn, và cùng một âm tiết có thể mang nghĩa hoàn toàn khác tuỳ cao độ. Với người nước ngoài, điều đó nghe đáng sợ, nhưng không nên để nó cản. Từ vựng món ăn rất dễ đoán trong ngữ cảnh: người bán đứng cạnh nồi bún nghe khách nói gần giống "chai" sẽ hiểu là chay. Điều giúp nhiều nhất là dùng đúng tên nguyên liệu thay vì những khái niệm chung chung. Không phải người bán hàng rong nào cũng biết chữ "vegan", nhưng người nấu nào cũng biết nước mắm, trứng và thịt.
Chữ Việt dùng bảng chữ cái Latin có dấu, nên rất dễ lưu câu trên điện thoại rồi đưa ra. Nếu bạn bè chỉ học được một chữ, hãy dạy họ chữ chay. Nếu học được năm chữ, hãy dạy các câu cốt lõi bên dưới. Muốn giải thích chay là gì và khác thuần chay ở đâu, xem bài trong mục Ăn thuần chay ở Việt Nam.
Các câu cốt lõi
| Tiếng Việt | Phát âm gần đúng cho người nói tiếng Anh | Nghĩa tiếng Anh |
|---|---|---|
| Mình ăn chay | ming an chai | I eat vegetarian (Buddhist style) |
| Mình ăn thuần chay | ming an thwun chai | I eat vegan (pure vegetarian) |
| Không thịt, không cá | khom tit, khom ka | No meat, no fish |
| Không nước mắm | khom nuoc mum | No fish sauce |
| Không mắm tôm | khom mum tom | No shrimp paste |
| Không trứng | khom chung | No egg |
| Không sữa | khom sua | No milk |
| Không bơ | khom buh | No butter (also used for mayonnaise-type spreads) |
| Món này chay không? | mon nai chai khom | Is this dish vegetarian? |
| Có nước mắm không? | ko nuoc mum khom | Is there fish sauce in it? |
| Cho mình nước tương | cho ming nuoc tuong | Please give me soy sauce |
| Cảm ơn | gam un | Thank you |
Cột phát âm chỉ là gợi ý thô cho người nói tiếng Anh, bạn có thể đọc mẫu cho họ nghe vài lần là đủ. Vài điểm đáng giải thích thêm: chữ đ đọc gần như chữ "d" tiếng Anh, còn chữ d thì đọc như "z" ở miền Bắc và như "y" ở miền Nam. Âm cuối "-ng" và "-nh" nhẹ, và không nghe gần "khom" hơn là "kong". Khách sẽ được hiểu thường xuyên hơn họ tưởng nhiều.
Những từ chỉ nguyên liệu đáng biết
Đây là những chữ khách sẽ gặp trên thực đơn và nghe từ người bán. Biết chúng thì đọc bảng thực đơn nhanh hơn và hỏi chính xác hơn; bạn có thể chép danh sách này kèm nghĩa tiếng Anh gửi trước cho họ.
- Đạm: đậu hũ hoặc đậu phụ (tofu, chữ miền Nam và miền Bắc), tàu hũ ky (tofu skin), mì căn (wheat gluten), nấm (mushroom), đậu (beans), chả chay (vegetarian loaf or cold cut).
- Sản phẩm động vật cần tránh: thịt (meat), heo hoặc lợn (pork), bò (beef), gà (chicken), cá (fish), tôm (shrimp), cua (crab), hải sản (seafood), trứng (egg), sữa (milk), mỡ (animal fat), mật ong (honey).
- Nước sốt và gia vị: nước tương hoặc xì dầu (soy sauce), nước mắm chay (vegetarian fish sauce), dầu hào (oyster sauce), hạt nêm chay (vegetarian seasoning powder), tương ớt (chili sauce), sa tế (chili oil; một số loại có tôm khô).
- Rau và rau thơm: rau (vegetables), rau muống (morning glory), ngò hoặc rau mùi (cilantro), dưa leo hoặc dưa chuột (cucumber), đồ chua (pickled carrot and daikon).
- Tên món: cơm (rice), bún (round rice noodles), phở (flat rice noodles), xôi (sticky rice), bánh mì (baguette sandwich), lẩu (hot pot), gỏi (salad).
Có một chữ cần giải thích riêng cho khách: bơ vừa là quả bơ vừa là bơ sữa. "Sinh tố bơ" là sinh tố quả bơ, còn "bánh mì có bơ" thường là ổ bánh có quẹt bơ hoặc lớp sốt kiểu mayonnaise.
Bắc và Nam: cùng món ăn, khác chữ
Từ vựng mỗi miền khác nhau, nhất là với đồ ăn hằng ngày. Dùng chữ nào người ta cũng hiểu, nhưng dùng chữ địa phương thì thân thiện hơn và đỡ nhầm khi đọc thực đơn. Đây là bảng đáng gửi cho khách nếu chuyến đi của họ trải dài cả hai miền.
| Tiếng Anh | Miền Nam (Sài Gòn) | Miền Bắc (Hà Nội) |
|---|---|---|
| Tofu | đậu hũ / tàu hũ | đậu phụ |
| Peanut | đậu phộng | lạc |
| Pork | heo | lợn |
| Cilantro | ngò | rau mùi |
| Soy sauce | nước tương | xì dầu |
Có những câu không chia theo miền. Mua mang về thì nói mang về hay mang đi đều được, miền nào cũng dùng và hiểu; xin tính tiền thì tính tiền hay thanh toán cũng vậy.
Thẻ soạn sẵn để đưa người nấu
Hãy chép đoạn dưới đây vào ghi chú trên điện thoại của bạn bè. Nó lịch sự, cụ thể, và bao quát những nguyên liệu ẩn quan trọng nhất với người ăn thuần chay. Nên đưa ra trước khi gọi món, tốt nhất là lúc người bán không đang tất bật.
"Xin chào! Mình ăn thuần chay. Xin đừng cho thịt, cá, tôm, nước mắm, mắm tôm, trứng, sữa, bơ hoặc mỡ. Nước tương và rau thì được. Cảm ơn nhiều!"
Bản tiếng Anh để khách hiểu mình đang đưa gì: "Hello! I eat vegan. Please do not add meat, fish, shrimp, fish sauce, shrimp paste, egg, milk, butter or animal fat. Soy sauce and vegetables are fine. Thank you very much!" Nếu khách còn bị dị ứng, thêm câu "Mình bị dị ứng ..." rồi điền nguyên liệu, ví dụ đậu phộng.
Những câu hỏi hữu ích và câu trả lời sẽ nghe thấy
Khi hỏi "Món này chay không?", khách thường nhận một trong vài câu trả lời, và nên giải thích trước cho họ. "Chay" hoặc "Có, chay" nghĩa là có, món này chay. "Không" là không. "Có thể làm chay" nghĩa là quán làm chay được, vừa tiện vừa là tín hiệu để hỏi tiếp về nước dùng và nước sốt. "Hết rồi" nghĩa là hết món, câu họ sẽ nghe rất nhiều ở những sạp đông khách sau giờ trưa.
Khi gọi món, "Cho mình một ..." nghĩa là "Give me one ...". Với bánh mì ở miền Nam, đơn vị đếm là ổ, nên "Cho mình một ổ bánh mì chay" là "One vegetarian banh mi, please"; ngoài Bắc người ta hay nói cái hoặc chiếc. Hỏi giá thì "Bao nhiêu tiền?". Muốn chỉnh độ cay thì "không cay" hoặc "ít cay"; mục Kinh nghiệm ăn đường phố có thêm chuyện xử lý ớt.
Khi lời nói chưa đủ
Dù dùng đúng câu, sạp nhỏ đôi khi vẫn hiểu nhầm, hoặc người phụ bán theo thói quen thêm phần rắc quen thuộc. Ba thói quen giúp giảm sai sót. Thứ nhất, gọi phiên bản đơn giản nhất của món rồi tự thêm từ đồ gia vị trên bàn. Thứ hai, đứng xem lúc người bán làm nếu được, điều rất dễ ở xe bánh mì và sạp bún, nơi mọi thứ làm ngay trước mặt. Thứ ba, ưu tiên những nơi mà đồ chay là toàn bộ việc kinh doanh. Ở tiệm thuần chay hẳn hoi, như Bánh Mì XANH ở Sài Gòn, khách gọi thẳng theo thực đơn mà chẳng cần câu nào trong số này, một sự nhẹ nhõm sau một ngày dài.
Ứng dụng dịch cũng giúp được, nhưng có giới hạn. Dịch qua camera đọc thực đơn in sẵn khá tốt, nhưng hay dịch tên món theo nghĩa đen, nên "bún chả" có thể ra "noodle sausage" mà chẳng nói gì về nước dùng hay nước chấm. Dịch giọng nói thì chật vật giữa phố ồn. Hãy để khách dùng ứng dụng để hiểu thực đơn, rồi chuyển sang những câu ngắn, cụ thể của riêng mình khi gọi món. Và nếu món ăn vẫn ra kèm trứng hay chén nước mắm dù đã cố hết sức, một câu bình tĩnh "Xin lỗi, mình ăn chay" thường nhận lại lời xin lỗi và một đĩa mới chứ không phải tranh cãi. Sai sót gần như luôn do thói quen chứ không phải thờ ơ, và nụ cười giữ cho cuộc trao đổi thân thiện.
Nguồn tham khảo
- Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam – vietnam.travel
- Local Vietnam, "Traveling with food allergies in Vietnam" – localvietnam.com
- Food Allergy Research & Education (FARE), hướng dẫn khi đi du lịch – foodallergy.org
Câu hỏi thường gặp
Người bán hàng Việt có hiểu chữ "vegan" không?
Ở khu du lịch và những tiệm hướng tới khách quốc tế thì thường hiểu. Ở sạp hàng rong bình thường, an toàn hơn là nói chay hoặc thuần chay rồi kể ra nguyên liệu cụ thể như nước mắm và trứng.
Chay và thuần chay khác nhau thế nào?
Chay là đồ ăn chay kiểu nhà Phật, không thịt cá, còn thuần chay là hoàn toàn từ thực vật, không trứng, sữa hay bất kỳ sản phẩm động vật nào khác.
Dạy khách dặn "không nước mắm" thế nào?
Câu đơn giản nhất là "không nước mắm". Muốn hỏi món có nước mắm không thì nói "Có nước mắm không?", và xin nước tương thay vào.
Khách phát âm chưa chuẩn có sao không?
Hiếm khi thành vấn đề, vì từ chỉ món ăn rất rõ trong ngữ cảnh. Nếu người bán có vẻ chưa hiểu, khách chỉ cần đưa câu viết sẵn trên điện thoại; đó là việc bình thường và lịch sự.
Chữ miền Bắc và miền Nam có đều được hiểu không?
Có, người Việt hiểu cả hai, nhưng thực đơn dùng chữ địa phương. Biết các cặp như đậu hũ và đậu phụ giúp khách đọc thực đơn ở mỗi miền.
Một tiệm thuần chay nơi khách khỏi cần sổ tay ngôn ngữ
Bạn bè cứ tập nói tiếng Việt ở bất cứ đâu, nhưng ở Sài Gòn có một chỗ để thả lỏng: Bánh Mì XANH, nơi ổ bánh mì nào cũng hoàn toàn thuần chay và không cần dặn gì đặc biệt. Năm tiệm trung tâm, trong đó có một tiệm gần chợ Bến Thành, mở cửa 24/7, và có nhận đặt giao hàng trực tuyến.
Ghé Bánh Mì XANH gần chợ Bến Thành · Đường dây nóng / Zalo 24/7 +84 923 183 183
