Trả lời ngắn: Trà ở Việt Nam trải dài từ ly trà đá miễn phí (trà xanh pha loãng rót lên đá) ở quán vỉa hè tới trà xanh Thái Nguyên hảo hạng, trà ướp hương lài và sen, và các loại trà thảo mộc không caffeine như trà atisô Đà Lạt. Với khách phương xa, trà đá là thứ giải khát hằng ngày, trà lài và trà sen là quà tặng kinh điển, còn trà thảo mộc là lựa chọn tốt khi đã uống đủ cà phê.
Cà phê chiếm hết tiêu đề, nhưng trà có mặt lâu đời hơn và có lẽ còn len sâu vào đời sống hằng ngày ở Việt Nam hơn. Trà được mời khách, dâng lên bàn thờ gia tiên, rót ra sau bữa ăn và uống dưới bóng râm trên mọi con phố. Người Việt lớn lên cùng chén trà nên ít khi nghĩ phải giải thích; bài này dành cho lúc bạn cần kể lại cho bạn bè nước ngoài, cho con cháu lớn lên ở xứ người, hoặc chọn trà làm quà mang đi.
Trà đá: thức uống của vỉa hè
Trà đá là trà xanh pha nhạt rót lên đá, thường đựng trong ly cao. Ở Hà Nội, trà đá là cả một thiết chế xã hội: ghế nhựa, ấm nước và ly trà với giá rất nhỏ là nơi bạn bè gặp nhau và cãi nhau về bóng đá. Ở Sài Gòn, trà đá thường được mang ra miễn phí cùng bữa ăn hay ly cà phê và được châm thêm mà không cần hỏi.
Trà pha nhạt là có chủ ý. Nó để giải khát chứ không để nạp caffeine, nên là bạn đồng hành hoàn hảo cho món béo hay món cay. Nếu khách hỏi đá có an toàn không, loại đá viên hình trụ lớn có lỗ ở giữa là đá sản xuất ở nhà máy và được dùng rộng rãi. Du khách bụng yếu có thể vẫn muốn bắt đầu từ từ.
Các loại trà Việt chính
| Loại trà | Tên gọi | Vị | Thường gặp ở đâu | Caffeine |
|---|---|---|---|---|
| Trà đá vỉa hè | Trà đá | Nhẹ, thoảng mùi lá | Quán vỉa hè, quán ăn; miễn phí hoặc rẻ | Thấp |
| Trà xanh | Trà xanh, chè | Mùi lá, chát, hậu ngọt | Trong nhà, quán trà miền Bắc | Vừa |
| Trà lài | Trà lài / trà nhài | Thơm hoa, êm | Nhà hàng, quán cà phê, quà tặng | Vừa |
| Trà sen | Trà sen | Thanh, thơm ngát | Dịp đặc biệt, quà tặng | Vừa |
| Trà atisô | Trà atisô | Mùi đất, ngọt nhẹ | Đà Lạt, tiệm thảo mộc | Không (thảo mộc) |
| Trà hoa cúc | Trà hoa cúc | Thơm hoa, dịu | Quán cà phê, quầy nước thảo mộc | Không (thảo mộc) |
Trà xanh miền Bắc
Miền Bắc có truyền thống trồng chè lâu đời, và Thái Nguyên là cái tên nổi tiếng nhất cho trà xanh. Lá nhỏ, vê xoăn chặt, được hãm trong ấm nhỏ, thường qua nhiều nước. Nước đầu có thể rót nhanh rồi đổ đi để tráng lá; các nước sau được nhấp từ những chén nhỏ xíu. Vị trà mùi lá, chát, và đọng lại hậu ngọt mà người sành trà Việt rất quý.
Khi khách nước ngoài tới chơi nhà người Việt, rất có thể họ sẽ được mời một chén. Nhận lấy, dù chỉ nhấp môi, là lịch sự. Chủ nhà thường rót cho khách trước, và khi nhận chén từ người lớn tuổi hơn thì đỡ bằng hai tay là chuyện thường thấy. Nói trước với khách những điều này giúp họ đỡ lúng túng ở buổi gặp đầu tiên với gia đình bạn.
Pha trà xanh Việt Nam thế nào
Nếu mang trà xanh về nước làm quà, hãy chỉ cho người nhận pha theo cách Việt thay vì như trà túi lọc phương Tây. Cách pha thường dùng trong nhà cho một ấm nhỏ khoảng 150–200 ml:
- Tráng ấm và chén bằng nước sôi rồi đổ đi.
- Cho khoảng 5–8 g trà, chừng hai đến ba muỗng cà phê lá vê chặt.
- Rót nước khoảng 80–90 °C, không phải nước sôi già, vừa ngập lá, vài giây sau đổ đi để tráng trà.
- Rót đầy ấm, hãm khoảng một đến hai phút, rồi chắt hết từng giọt ra chén nhỏ để lá không bị ủ nhừ.
- Lặp lại vài nước, mỗi nước hãm lâu hơn một chút.
Lỗi phổ biến nhất là nước quá nóng và hãm quá lâu, khiến trà Thái Nguyên gắt và đắng. Nếu trà có vị sắc, hãy hạ nhiệt độ hoặc rút ngắn thời gian hãm trước khi đổi trà. Lá để ngâm trong nước giữa các lần rót cũng thành đắng, vì thế người uống trà Việt luôn chắt cạn ấm.
Trà lài và trà sen: trà ướp hương
Trà lài là trà xanh ướp hương hoa lài. Đây là loại trà mặc định ở nhiều nhà hàng Việt và nhà hàng người Hoa, và đã thành nền phổ biến cho các đồ uống hiện đại như trà lài chanh, trà lài đào hay trà lài chanh dây. Hương đủ đậm để đứng cạnh món ăn mà không lấn át.
Trà sen là thứ xa xỉ trong họ trà. Cách truyền thống của Hà Nội là ướp lá trà xanh trong bông sen hoặc với gạo sen (nhị sen), một quy trình tốn nhiều công sức gắn với mùa sen mùa hè. Trà sen ngon có giá cao và thường được mua làm quà, nhất là trước Tết. Cũng có những loại trà hương sen rẻ hơn; giá tiền là chỉ dấu khá đáng tin cho biết mình đang mua loại nào.
Trà thảo mộc: khi cần nghỉ ngơi khỏi caffeine
Trà atisô là đặc sản của Đà Lạt trên cao nguyên, nơi trồng atisô. Trà làm từ hoa, lá hoặc rễ của cây, bán dạng bó khô hoặc túi lọc, uống nóng hay uống đá đều được. Trà không có caffeine và ngọt nhẹ. Trà hoa cúc, thường nấu với đường phèn, là một lựa chọn dịu nhẹ khác có ở quán cà phê và quầy nước thảo mộc.
Đồ uống thảo mộc Việt thường được nói là "mát" cho cơ thể, theo quan niệm truyền thống. Chúng mình chỉ mô tả vị và lượng caffeine, không đưa ra tuyên bố về sức khoẻ; hãy thưởng thức chúng như những thức uống giải khát.
Đồ uống từ trà kiểu mới ở thành phố
Đi dạo trung tâm Sài Gòn, bạn sẽ thấy tiệm trà nhiều ngang xe cà phê: trà trái cây, trà chanh, trà sữa và trà sữa trân châu nhắm tới giới trẻ. Những đồ uống này có đường và thường có sữa hoặc bột kem, nên hãy hỏi nếu tránh sữa bò. Trà trái cây không sữa là lựa chọn không sữa đáng tin. Giá ở các chuỗi phổ thông thường khoảng 30.000–70.000đ, chừng 1,2–2,7 USD, tuỳ cỡ ly và đồ thêm.
Trà cũng rất hợp với bánh mì. Một ly trà lài chanh làm vị giác tươi lại giữa các miếng bánh mì cay, và nhẹ nhàng hơn ly cà phê thứ hai vào cuối ngày. Muốn có thêm ý tưởng ghép đôi, xem mục Cà phê và đồ uống.
Phép lịch sự với trà và vài mẹo thực tế
- Nhận trà khi được mời ở nhà hay ở cơ quan; vài ngụm là đủ lịch sự.
- Để chủ nhà rót; nếu mình rót thì rót cho người khác trước rồi mới tới mình.
- Ở quán, trà đá được châm thêm là chuyện thường; không cần phải xin.
- Khi mua trà làm quà, chọn tiệm uy tín có bao bì niêm kín sẽ an toàn hơn trà xá trong bao mở khi mang đi xa.
- Kiểm tra quy định hải quan của nước đến về mang sản phẩm thực vật; trà khô đóng gói thường được phép nhưng quy định mỗi nơi một khác.
- Đừng ngại từ chối khi được châm thêm; để lại chút trà trong chén là tín hiệu thường gặp cho biết mình đã đủ.
Trà trong lịch trình ăn uống
Nhịp hợp lý trong những ngày nóng là cà phê buổi sáng, trà đá với bữa trưa, và một ly trà thơm hoặc nước ép vào buổi chiều tối. Nếu đi ra Bắc, hãy dành một giờ cho một buổi trà xanh đúng nghĩa ở Hà Nội; nếu lên Đà Lạt, thử trà atisô ngay nơi trồng. Muốn biết ăn uống gì theo từng khu ở Sài Gòn, xem mục Ăn uống Sài Gòn, còn với người ăn thuần thực vật, xem mục Ăn chay ở Việt Nam.
Nguồn tham khảo
- Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam – vietnam.travel (văn hoá trà và đặc sản vùng miền)
- Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) – fda.gov (khuyến cáo caffeine cho người lớn khoẻ mạnh)
- Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) – fao.org (số liệu sản xuất chè)
Câu hỏi thường gặp
Giải thích trà đá cho khách nước ngoài thế nào?
Trà đá là trà xanh pha nhạt rót lên đá, thức uống hằng ngày ở quán vỉa hè và quán ăn Việt Nam. Thường miễn phí hoặc chỉ vài nghìn đồng, và được châm thêm mà không cần hỏi.
Trà Việt nổi tiếng nhất là trà gì?
Trà xanh Thái Nguyên ở miền Bắc là loại trà uống hằng ngày nổi tiếng nhất, còn trà sen Hà Nội được quý nhất để làm quà. Trà lài là loại hay gặp nhất ở nhà hàng.
Trà atisô có caffeine không?
Không, trà atisô là đồ uống thảo mộc làm từ cây atisô chứ không phải lá chè, nên không có caffeine. Đây là đặc sản Đà Lạt và được bán rộng rãi làm quà.
Từ chối trà khi được mời có bất lịch sự không?
Không phải lỗi nặng, nhưng nhận và nhấp một ngụm là phép lịch sự thông thường khi được mời trà ở nhà hay cơ quan. Không cần uống hết chén.
Nên mua trà gì làm quà mang ra nước ngoài?
Trà sen ngon, trà lài hoặc trà xanh Thái Nguyên đóng gói kín đều mang đi xa tốt. Mua ở tiệm uy tín và kiểm tra quy định hải quan của nước đến về sản phẩm thực vật.
Trà, bánh mì và một chút nghỉ chân ở Sài Gòn
Khi muốn tạm nghỉ cà phê ở Sài Gòn, Bánh Mì XANH có trà lài chanh và trà sữa hạt trân châu bên cạnh bánh mì thuần chay hoàn toàn. Năm tiệm trung tâm mở cửa 24/7, trong đó có tiệm Đề Thám ở khu phố Tây cạnh Bùi Viện, nên một ly trà muộn với ổ bánh mì lúc nào cũng ở gần.
Ghé tiệm Đề Thám · Hotline / Zalo 24/7 +84 923 183 183
