Cách gọi món ở quán vỉa hè: cẩm nang khi dẫn khách nước ngoài

Trả lời ngắn: Phần lớn quán vỉa hè ở Việt Nam chỉ bán một món hoặc vài biến thể của món đó, nên gọi món dễ hơn vẻ ngoài: ngồi xuống hoặc bước tới xe, giơ ngón tay báo số phần, chỉ vào thứ mình muốn, nói "một" hay "hai" là xong. Giá thường cố định và không cao, quán ngồi thì ăn xong mới trả, mua mang về thì trả ngay, và không ai chờ tiền boa. Những "bất ngờ" duy nhất thường chỉ là mấy món lặt vặt trên bàn như khăn lạnh đóng gói hay đĩa đậu phộng.

Nhìn quán trước khi gọi

Với người Việt thì chuyện này là phản xạ, nhưng khi bạn dẫn bạn nước ngoài hay kiều bào lâu năm mới về, kỹ năng hữu ích nhất để truyền lại cho họ là nhìn quán đoán món, vì người bán vỉa hè thường chỉ chuyên một thứ. Tủ kính đựng ổ bánh và nhân là bánh mì. Nồi nước dùng to sôi lăn tăn bên cạnh đống sợi là món nước, và hình dạng sợi cho biết món gì: sợi dẹt là phở, sợi tròn là bún, sợi mảnh hơi vàng là mì (mì trứng). Lò than nghi ngút khói sát lề đường là thịt nướng ăn với cơm hoặc bún. Xe có tủ kính bày sẵn các món nấu chín là cơm, khách chỉ món nào thì lấy món đó.

Tên quán kẻ trên bảng thường có tên món, kèm theo địa danh hoặc tên chủ quán, nên khách nước ngoài chỉ cần thuộc chừng một chục tên món là đọc được khá nhiều bảng hiệu. Mục Bánh mì 101 của chúng mình nói kỹ về xe bánh mì, và vốn từ này dùng được khắp nơi: biết chay là món chay, bò là thịt bò, khách đã đọc được rất nhiều bảng hiệu chỉ trong một cái liếc mắt.

Gọi món từng bước

Trình tự dưới đây là thứ người Việt làm mà không cần nghĩ. Viết ra thành từng bước là để bạn giải thích lại cho người đi cùng, hoặc in ra cho bạn bè nước ngoài tự xoay xở khi bạn không đi theo được.

1. Tìm ghế trống. Ở quán ngồi tại chỗ, cứ thế ngồi xuống; không ai dẫn bàn. Ngồi chung bàn với người lạ là chuyện bình thường.
2. Gọi người bán cho lịch sự. Nhìn vào mắt và giơ tay, hoặc gọi "Chị ơi" với phụ nữ trạc tuổi hoặc lớn hơn, "Anh ơi" với đàn ông, "Em ơi" với người nhỏ tuổi hơn, thường là người phụ quán. Khách nước ngoài hay ngại vì tưởng gọi to như vậy là bất lịch sự; thật ra đây là cách gọi thân thiện, bình thường.
3. Gọi bằng số và bằng tay. Giơ ngón tay rồi chỉ vào món, vào hình hoặc vào tô của khách bàn bên. "Một" là một, "hai" là hai, "ba" là ba.
4. Nói rõ phần muốn bỏ hoặc đổi. "Không hành", "không cay", "chay". Càng ngắn càng dễ hiểu.
5. Ăn xong mới gọi tính tiền. Nói "tính tiền" hay "thanh toán" đều được; miền nào cũng dùng, người bán nào cũng hiểu. Ra dấu viết lên không trung cũng xong. Người bán sẽ đọc tổng tiền hoặc bấm máy tính, giơ điện thoại cho xem.
6. Trả tiền rồi đi. Đưa tiền mặt hoặc quét mã QR nếu ứng dụng ngân hàng hỗ trợ. Kết thúc bằng một nụ cười và câu "cảm ơn" là đúng điệu.

Ngồi tại chỗ hay mua mang về

Mua mang về thì nói "mang về" hay "mang đi" đều được, miền nào cũng phổ biến. Bánh mì, xôi, chả giò, xiên nướng vốn sinh ra để cầm đi, còn món nước có thể gói bằng túi nilon, nước dùng để riêng. Muốn ăn tại quán thì nói "ăn ở đây". Bảng dưới đây cho thấy trải nghiệm thường khác nhau thế nào tuỳ loại quán, tiện để bạn giải thích trước cho người đi cùng.

Đồ trên bàn: thứ nào miễn phí, thứ nào tính tiền

Vài món đặt sẵn trên bàn hoặc ngay cạnh hay làm khách lần đầu bối rối. Không thứ nào là chiêu lừa, nhưng biết trước quy ước thì đỡ ngại, nhất là khi quy ước khác nhau theo thành phố và theo từng quán. Người Việt ở lâu một vùng cũng có khi vấp khi ra vùng khác, nên đây là phần đáng nói trước với người đi cùng.

• Khăn lạnh đóng gói. Thường đặt sẵn trên bàn trong bao nilon kín. Xé ra dùng thì nhiều quán tính thêm một khoản nhỏ, thường vài nghìn đồng. Không muốn trả thì cứ để nguyên.
• Đậu phộng, quẩy và đồ ăn vặt. Ở nhiều quán, ăn bao nhiêu từ đĩa trên bàn thì tính bấy nhiêu. Không chắc thì hỏi, hoặc đừng đụng tới.
• Trà đá. Ở miền Nam thường được cho miễn phí khi ăn; ở Hà Nội một ly thường mất vài nghìn đồng. Lưu ý là hướng dẫn sức khoẻ cho người đi du lịch của CDC Hoa Kỳ khuyên cẩn trọng với nước đá, điều đáng nhắc với bạn bè nước ngoài có bụng yếu.
• Rau, chanh, ớt và nước chấm. Miễn phí và cứ dùng thoải mái. Đây chính là cách người ăn tự nêm tô của mình.
• Giấy ăn. Thường lấy miễn phí từ hộp trên bàn; nên mang sẵn một gói nhỏ phòng khi quán không có.

Cung cách ăn uống để trông như khách quen

Ăn vỉa hè ở Việt Nam rất thoải mái, và chẳng ai đòi khách nước ngoài phải biết hết phong tục. Dù vậy, vài thói quen nhỏ giúp mọi thứ trơn tru hơn, và đây là những điều nên dặn trước khi dẫn khách đi. Ăn món nước thì dùng đũa và muỗng cùng lúc: đũa gắp sợi, muỗng hứng nước và đồ ăn kèm. Thấy nhạt thì tự nêm thêm chứ đừng chê, vì gia vị trên bàn có mặt chính là để làm việc đó. Không cắm đũa dựng đứng giữa chén cơm, vì hình ảnh đó gắn với cơm cúng người đã khuất. Ở những quán rất bình dân, giấy ăn dùng rồi thường vứt xuống đất hoặc vào giỏ nhỏ dưới gầm bàn; cứ làm theo người xung quanh thay vì chất đống lên bàn.

Khách vào ra rất nhanh. Ở quán trưa đông khách, người ta ăn xong và đi trong vòng 15 đến 20 phút, ngồi nán lại bên cái tô trống vào giờ cao điểm là hơi bị để ý. Buổi tối thì khác, nhất là ở quán nhậu và quán ốc, nhịp chậm lại và cả nhóm có thể ngồi hàng giờ. Khách nước ngoài quen văn hoá nhà hàng phương Tây thường không đoán được sự khác biệt này, nên nói trước một câu là đủ.

Giờ giấc: lúc nào quán ngon nhất

Đồ ăn đường phố chạy theo đồng hồ. Quán sáng (phở, bún, xôi, bánh mì) đông nhất khoảng 6:00 đến 9:00. Quán cơm, bún trưa cao điểm từ khoảng 11:00 đến 13:00, và các món ngon nhất trong tủ kính có khi hết từ 13:30. Buổi chiều là giờ của đồ ăn vặt, chè và nước uống. Từ khoảng 17:00, lò nướng và lẩu bắt đầu dọn ra, và ở Sài Gòn một số khu còn đông tới quá nửa đêm. Một quán vắng tanh lúc trưa trong khi hàng xóm chật kín là thông tin đáng để ý. Mục Ăn uống Sài Gòn của chúng mình có bản đồ ăn gì theo từng giờ ở khu trung tâm.

Thời tiết cũng làm thay đổi bức tranh. Những trận mưa lớn buổi chiều mùa mưa, quán vỉa hè kéo ghế vào dưới mái hiên hoặc dọn hàng chừng một tiếng, rồi bày lại khi mưa ngớt. Đó là lúc hợp lý để tạt vào một khu chợ có mái che hay một tiệm nhỏ và gọi món gì đó nóng hổi.

Gọi món khi có yêu cầu riêng về ăn uống

Nếu bạn hoặc người đi cùng ăn chay, ăn thuần chay hay bị dị ứng, gọi món ở quán chỉ bán một món sẽ khó hơn, vì cả món xoay quanh một nồi nước dùng hoặc một loại nước sốt. Vài câu ngắn rất được việc: "chay" cho món chay, "không nước mắm" khi muốn bỏ nước mắm, "bị dị ứng đậu phộng" khi không được ăn đậu phộng. Khách nước ngoài đi một mình thì đưa ghi chú trên điện thoại ra cho người bán đọc là hoàn toàn bình thường. Với yêu cầu nghiêm ngặt, nên chọn nơi chuyên: nhà hàng chay, hoặc tiệm bánh mì thuần chay hoàn toàn như Bánh Mì XANH ở Sài Gòn, nơi không món nào trong thực đơn có thành phần từ động vật. Mục Ăn chay ở Việt Nam có danh sách câu nói đầy đủ.

Nguồn tham khảo

• Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam (Vietnam National Authority of Tourism) – vietnam.travel
• Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), Yellow Book: Vietnam – cdc.gov
• Local Vietnam, "Tipping in Vietnam" – localvietnam.com

Câu hỏi thường gặp