Từ vựng bánh mì: dạy bạn nước ngoài gọi món như người Việt

Trả lời ngắn: Một người nước ngoài có thể gọi gần như mọi loại bánh mì chỉ với khoảng mười lăm chữ: tên nhân đặt sau bánh mì (ví dụ thịt, trứng, chay), một con số cộng chữ ổ, và vài chữ điều chỉnh như không cay, không ngò, mang về. Chỉ tay cũng được, nhưng biết mấy chữ này giúp họ tuỳ chỉnh và tránh bất ngờ. Bài này dành cho bạn khi cần dạy nhanh cho bạn bè, khách hay người thân lớn lên ở nước ngoài.

Tên bánh mì được ghép thế nào

Với người Việt thì hiển nhiên, nhưng đây là điều đầu tiên nên giải thích cho khách: tên món ăn Việt được ghép như một cái nhãn, tên món trước, cái làm nó khác biệt sau. Bánh mì cộng thịt nướng thành bánh mì thịt nướng. Nắm quy tắc này là họ đọc được gần như mọi xe, vì chữ chỉ nhân thường được sơn hoặc in ngay sau chữ "bánh mì". Nhiều xe chỉ chuyên một hai loại nhân, nên cái tên trên xe gần như là toàn bộ thực đơn.

Tiếng Việt có thanh điệu, và dấu trên dưới chữ làm đổi nghĩa. Người nước ngoài không cần đúng thanh mới gọi được món, vì người bán nghe khách du lịch cả ngày và ngữ cảnh lo phần còn lại, nhưng dặn họ nói chậm và chỉ tay cùng lúc là hết mọi nghi ngờ.

Các loại nhân hay gặp trên xe

Cột cách đọc dưới đây là cách phiên gần đúng theo kiểu người nói tiếng Anh, để bạn đưa cho bạn bè đọc theo; cột nghĩa là cách giải thích bằng tiếng Anh.

Phần phiên âm mô phỏng giọng miền Nam, thứ khách nghe nhiều nhất ở Sài Gòn. Muốn giải thích kỹ mỗi loại nhân gồm những gì, xem bài cấu tạo ổ bánh mì trong chuyên mục Bánh mì nhập môn.

Chữ chỉ nguyên liệu để tuỳ chỉnh

Đây là những chữ khách sẽ dùng để thêm hoặc bớt. Đặt không (đọc gần như "khom") phía trước để bỏ, thêm ("tem") để thêm, ít ("it") để giảm. Khi dạy, bạn chỉ cần ghép ba chữ này với danh sách dưới là đủ cho phần lớn tình huống.

• ngò (ngaw): cilantro. Không ngò là bỏ ngò.
• hành (hahn): spring onion, hành lá.
• ớt (uht): chili. Cay (kai): spicy.
• pa tê (pah teh): pâté.
• bơ (buh): lớp "butter", thường là sốt trứng tự đánh.
• đồ chua (doh choo-ah): pickled carrot and daikon.
• dưa leo (zuh-ah leh-oh): cucumber.
• nước tương (nuhk tuhng): soy sauce.
• nước mắm (nuhk mum): fish sauce.
• trứng (chung): egg.

Đếm số, số lượng và trả tiền

Bánh mì đếm bằng chữ ổ: một ổ, hai ổ, ba ổ, bốn ổ, năm ổ. Thực tế giơ ngón tay là được. Muốn hỏi giá, nói bao nhiêu tiền? (phiên gần đúng "bow nyew tee-en"). Điều khách nước ngoài hay bối rối là người bán thường trả lời bằng số rút gọn: "hai lăm" là 25.000đ, "ba mươi" là 30.000đ, phần nghìn được ngầm hiểu. Giải thích trước điểm này giúp họ khỏi đưa nhầm tiền.

Tiền mặt mệnh giá nhỏ (10.000đ, 20.000đ, 50.000đ) luôn được chào đón; đưa tờ 500.000đ lúc 6 giờ sáng có thể khiến xe bánh mì không đủ tiền thối. Nhiều người bán giờ dán mã QR ngân hàng để chuyển khoản; khách có thể hỏi chuyển khoản được không? nếu có ứng dụng ngân hàng Việt Nam hoặc ứng dụng thanh toán quét được QR. Ở xe đẩy không ai chờ tiền tip, và đây là điều khách phương Tây hay hỏi lại.

Những câu dùng từ đầu đến cuối

Danh sách dưới bỏ bớt đại từ cho gọn, vì người bán hiểu ngay mà khách cũng đỡ phải chọn cách xưng hô:

1. Cho một ổ bánh mì thịt: "One meat banh mi, please." Cách gọi chuẩn và lịch sự.
2. Không cay / ít cay / cay nhiều: no chili / a little / lots.
3. Nướng giòn giùm: please toast it crispy.
4. Cắt đôi: cut it in half.
5. Mang về: take away; ăn ở đây: eat here.
6. Bao nhiêu tiền?: how much?
7. Cảm ơn (gahm uhn): thank you.

Một câu gọi đầy đủ, làm ví dụ cho khách tập: "Cho hai ổ bánh mì đặc biệt, một ổ không cay, mang về.", tức "Two special banh mi, one without chili, to take away." Bấy nhiêu là đủ mọi thứ người bán cần biết.

Câu cho người ăn chay và người dị ứng

Nếu khách không ăn thịt, chỉ cần dạy họ nói ăn chay (an chai), người bán hiểu ngay. Điều nên giải thích thêm: ở Việt Nam, chay là đồ chay theo đạo Phật, theo truyền thống không có thịt, cá và thường kiêng cả ngũ vị tân, nhưng không phải lúc nào cũng kiêng trứng hay sữa. Với người ăn thuần thực vật, thêm không trứng, không sữa và không nước mắm.

Điểm yếu ở xe bánh mì bình thường không nằm ở chữ nghĩa mà ở cách làm: chung dao, chung lớp phết, nước sốt không rõ thành phần. Nếu bạn đi cùng bị dị ứng nặng, nên viết sẵn một tấm thẻ bằng tiếng Việt cho họ, và khi thật sự quan trọng thì chọn tiệm chuyên chay hoặc thuần chay. Chuyên mục Ăn thuần chay ở Việt Nam có danh sách câu dài hơn và mẹo cho ngày rằm, mùng một.

Bắc và Nam: cùng ổ bánh, khác chữ

Phần lớn sách dạy câu cho du khách dùng tiếng miền Nam, nhưng nếu bạn dẫn khách đi dọc đất nước, họ sẽ nghe những khác biệt mà người Việt quen đến mức quên giải thích. Ngò ở miền Nam, ra Bắc thường gọi là rau mùi. Thịt heo ở Nam là heo, ở Bắc là lợn, nên heo quay ở Sài Gòn thành lợn quay ở Hà Nội. Người Bắc hay đếm ổ bánh bằng cái hoặc chiếc thay vì ổ, và tiểu từ lịch sự cũng nghe khác. Người Hà Nội lớn tuổi đôi khi vẫn gọi bánh mì là bánh tây, cái tên từ thời thuộc địa. Không điều nào trong số này khiến khách bị hiểu lầm, vì người bán ở đâu cũng biết cả hai bộ chữ, nhưng nhận ra chúng giúp khách đọc biển và thực đơn dễ hơn khi đi ra Bắc.

Đọc một xe bánh mì trong ba mươi giây

Một xe bánh mì điển hình là tủ kính với ổ bánh chất trên nóc và nhân xếp trong khay bên dưới. Dạy khách đọc từ trái sang phải như đọc thực đơn. Những khoanh tròn màu hồng và trắng là thịt nguội; miếng thịt đỏ bóng là xá xíu; miếng vàng óng có da giòn là heo quay; nồi sốt đỏ với viên tròn là xíu mại; khay trứng và cái chảo nghĩa là có bánh mì trứng chiên tại chỗ. Thấy khay đậu hũ chiên, nấm và một tấm thớt riêng thì có thể người bán làm cả ổ chay. Giá thường viết ngay trên kính. Không cần đọc chữ nào, lượt nhìn này cũng cho biết có gì trước khi tới lượt.

Những lỗi khách nước ngoài hay vấp

Vài chuyện gây ra phần lớn hiểu lầm. "Bơ" nghe như butter và hay bị dịch là butter, nhưng ở xe bánh mì nó thường là sốt trứng, quan trọng với người kiêng trứng. Chữ "chay" trên biển xe nghĩa là người bán có bán ổ chay, không phải cả xe không có thịt. Và "đặc biệt" là phiên bản đầy đủ nhất của xe, gần như luôn có pa tê và nhiều loại thịt heo. Khi chưa chắc, dặn khách chỉ vào từng khay và nói có hoặc không; người bán quen với cách này lắm.

Nguồn tham khảo

• Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam – vietnamtourism.gov.vn
• Oxford English Dictionary – oed.com (mục từ "banh mi")
• Ngân hàng Nhà nước Việt Nam – sbv.gov.vn (các mệnh giá tiền đồng)

Câu hỏi thường gặp